Un xoguete húngaro que se converteu nunha linguaxe universal

Ernő Rubik construíu o primeiro cubo en 1974 para explicar xeometría tridimensional aos seus alumnos. Cando o desordenou por primeira vez descubriu algo incómodo: non sabía volver atrás. Tardou máis dun mes en resolvelo. Paga a pena empezar por aí, porque é o primeiro que se esquece: o cubo non naceu como un xoguete difícil, senón como un material de clase que se lle foi das mans ao seu propio autor.

O profesor que quedou pechado dentro do seu invento

Rubik daba clase de deseño en Budapest e o que quería resolver era un problema mecánico, non unha adiviña: como facer que vinte e seis pezas xiren unhas sobre outras sen que o conxunto se desmonte. Esa parte resolveuna. A adiviña veu despois, e sen querer, o día que xirou unhas cantas caras para ver que pasaba e atopouse cun obxecto que non sabía desfacer.

O que fixo durante aquel mes é exactamente o que fas ti agora: buscar secuencias que coloquen unha peza sen estragar as que xa están postas, probalas, anotalas, repetilas. Sen sabelo estaba escribindo o primeiro método da historia, a man e ás cegas.

Corenta e tres trillóns e unha soa solución

E é que non é un quebracabezas calquera. Un 3×3 ten 43.252.003.274.489.856.000 posicións distintas —corenta e tres trillóns longos— e só unha está resolta. Se comezaras a xiralo o día do Big Bang, unha posición nova por segundo, hoxe non verías nin o un por cento. E aínda así, desde calquera delas vólvese á casa boa en vinte movementos ou menos. Sempre. Ese número tardou décadas en demostrarse; xirar o cubo cun método é, con diferenza, a parte fácil.

Ese vinte ten nome: chámanlle o número de Deus, e demostrouse en 2010 repartindo o cálculo entre moitísimos ordenadores. O bonito do resultado é o pouco práctico que é: demostra que o camiño curto existe, pero non che di cal é. Por iso os métodos que usamos as persoas resolven en cincuenta ou sesenta movementos e non en vinte — están feitos para que caiban nunha cabeza, non para ser óptimos.

Os oitenta, cando medio mundo se atascou

Nos oitenta o xoguete saíu de Hungría e converteuse nun fenómeno mundial: centos de millóns de unidades vendidas e unha xeración enteira loitando con seis caras de cores. Case ninguén o conseguía. Pero uns cantos empezaron a anotar secuencias que funcionaban sempre, e de aí naceron os métodos: receitas repetibles que converten un quebracabezas imposible en algo que se aprende.

En 1982 celebrouse o primeiro campionato do mundo, en Budapest, e gañouno Minh Thai con 22,95 segundos. Garda ese número, porque hoxe vinte e tres segundos é máis ou menos o que tarda un afeccionado constante cun método de nivel medio. O que en 1982 era o mellor do mundo, hoxe é unha tarde calquera.

Dos cadernos a un idioma común

Para compartir aquelas secuencias facía falta algo máis: unha forma de escribilas que significase o mesmo en Budapest que en California. Así apareceu a notación, esas letras que ao principio parecen un xeroglífico e que en realidade son só os nomes das seis caras. Iso é o que converteu un xoguete nunha linguaxe: a partir de aí, unha fórmula atopada por alguén na súa casa podía viaxar e funcionar igual nas mans de calquera.

Hoxe: unha comunidade enteira, e tres segundos

Hoxe existe unha comunidade mundial arredor diso. Competicións oficiais da WCA en máis de cen países, categorías a unha man, a cegas ou cos pés, e un récord de resolución por debaixo dos tres segundos. O que a Rubik lle custou un mes, hoxe faise nun pestanexo.

E entre aquel mes e eses tres segundos non hai ningún truco: só cincuenta anos de xente anotando o que funcionaba e pasándollo á seguinte. Aprendelo hoxe é engancharse a esa cadea por onde che apeteza.